تاریخچه رشته طب فیزیکی و توانبخشی

 

 

استفاده از وسایل و مواد فیزیکی در درمان بیماریها ریشه در تاریخ بشر دارد اما توجه روز افزون به این نوع درمان و گسترش اطلاعات علمی در این زمینه باعث شد  از سال ۱۹۴۷ بورد تخصصی رشته طب فیزیکی و توانبخشی در آمریکا تصویب شود. در حال حاضر طب فیزیکی و توانبخشی شامل سه بخش طب توانبخشی، طب فیزیکی و  الکترودیاگنوز است. این رشته بصورت مختصر “فیزیاتری” Physiatry  و متخصصین این رشته “فیزیاتریست”  Physiatrist نام دارند که از لغت یونانی physikos  به معنای “فیزیک” و iatreia  به معنای “هنر درمان” گرفته شده است. فیزیاتریست از درمانهای غیر داروئی در کنار سایر درمانهای متداول در درمان بیماریها استفاده میکند و علاوه بر درمان بیماری در جهت رسیدن به حداکثر عملکرد بیمار و بهبود کیفیت زندگی تلاش مینماید.

 

طب فیزیکی یا استفاده از روشهای فیزیکی شامل گرما، سرما، آب درمانی، ماساژ ، مانیپولاسیون و جریانهای الکتریکی از گذشته دور مورد استفاده بشر بوده و در نوشته های بقراط در ۴۰۰ سال قبل از میلاد به آنها اشاره شده است. طب توانبخشی به معنی حفظ حداکثر عملکرد جسمی ، روحی و اجتماعی فرد است.

 

در طی جنگ جهانی اول به درمانهای فیزیکی در درمان بیماریها توجه شد و پزشکان برای بهبود عملکرد بیماران به این درمانها روی آوردند. در سال ۱۹۲۰ پزشکانی که فیزیوتراپی نیز بکار میبردند انجمن جداگانه ای تشکیل دادند و سپس با تلاش این افراد انجمن  طب فیزیکی تشکیل شد. در حال حاضر انجمن طب فیزیکی و توانبخشی آمریکا، انجمن فیزیاتریستهای آکادمیک و بورد طب فیزیکی و توانبخشی آمریکا وارث هفتادسال تلاش متخصصین این رشته اند.  آموزش رسمی طب فیزیکی در سال ۱۹۲۶ توسط دکتر کولتر Dr. John Stanley Coulter در دانشگاه  Northwestern آغاز شد. سپس دکتر کروزن نام “فیزیاتریست” را بر روی متخصصین این رشته نهاد و اولین کتاب طب فیزیکی را در سال ۱۹۴۱ نوشت. دکتر کروزن  بعنوان پدر طب فیزیکی معرفی می شود.

 

 

از سوی دیگر پزشک متخصص داخلی بنام دکتر راسک  Howard A. Rusk, MD  به ناتوانی سربازان بدنبال بستری طولانی مدت در طی جنگ جهانی دوم توجه نمود. بسیاری از سربازان پس از دوران نقاهت قادر به بازگشت به خدمت نبودند. او به سختی موافقت مسئولین برای ارائه یک برنامه توانبخشی را به گروهی از بیماران در دوره نقاهت ارائه کرد و نتایج را با گروهی که دوره نقاهت خود را بدون توانبخشی میگذراندند مقایسه نمود. نتایج بقدری خوب بود که در مدت کوتاهی ارتش تمام مراکز خود را به مراکز طب توانبخشی مجهز نمود. همچنین این روش را به مراکز درمانی جامعه معرفی کرد. او بر این نکته تکیه داشت که بیماران نباید در دوره نقاهت غیر فعال بمانند. دکتر راسک بعنوان پدر طب توانبخشی معرفی میگردد.

 

در دهه ۱۹۵۰ الکترومیوگرافی نیز در کنار طب فیزیکی و توانبخشی قرار گرفت تا به تشخیص بیماریهای نروماسکولار که عمده کار فیزیاتری را تشکیل میدهد کمک نماید. از نظر درمانی با آشنا شدن جامعه با طب فیزیکی و توانبخشی مراکز متعددی در سرتاسر آمریکا شروع به کار نمود و از دهه ۱۹۶۰ تحقیقات طب توانبخشی در مرکز توجه قرار گرفت و با گسترش دانش بتدریج فلوشیپهای متعددی دراین رشته تشکیل شد که شامل طب ورزش، آسیب مغزی، توانبخشی قلبی، بیماریهای نوروماسکولار، نوروفیزیولوژی بالینی، الکترومیوگرافی، آسیب نخاع، سکته مغزی، تحقیقات توانبخشی، توانبخشی بیماریهای اعصاب،  طب درد، طب توانبخشی اطفال، درمانهای تهاجمی و ستون فقرات است. تاکنون رشته های فوق تخصصی طب آسیب نخاع(۱۹۹۵)، درمان درد(۱۹۹۸)، طب توانبخشی اطفال(۱۹۹۹) مورد تائید قرار گرفته اند.

 

با افزایش سن جامعه و درمان بیماران مزمن در کنار کنترل بیماریهای عفونی توجه به طب فیزیکی و توانبخشی به طور روزافزونی در حال گسترش است تا در کنار درمان بیماری به کیفیت زندگی نیز توجه کافی شود.

 

 

 

رشته تخصصی طب فیزیکی وتوانبخشی از اواسط دهه چهل با حضور پزشکان متخصص طب فیزیکی وتوان بخشی فارغ التحصیل از کشورهای اروپایی و آمریکایی به جامعه پزشکی ایران شناسانده شد.

از اوایل دهه پنجاه نیز در برخی از مراکز دانشگاهی مثل دانشگاه تهران و مرکز پزشکی شهدای تجریش دوره های آموزشی جهت دانشجویان پزشکی و دستیاران تخصصی برگزار گردید. تدریجا با توجه به نیاز مراکز نظامی ,این رشته در این مراکز نیز گسترش پیدا کرد.عمده فعالیت متخصصان طب فیزیکی و توانبخشی در آن دوره حول محور راه اندازی و شناساندن شیوه های متنوع تشخیصی و درمانی طب فیزیکی و توانبخشی از قبیل الکترودیاگنوز , روشهای فیزیکی دردرمان بیماریها ,استفاده و تجویز ورزش درمانی ,درمانهای دستی (مانیپولاسیون),راه اندازی مراکز آموزشی کارشناسان توان بخشی ,آموزش به گروههای دانشجویی و دستیاران تخصصی بوده است.

با شروع جنگ تحمیلی و نیاز شدید جامعه به خدمات تخصصی طب فیزیکی و توانبخشی اولین دوره دستیاری تخصصی طب فیزیکی و توانبخشی در سال ۱۳۶۱ در دانشگاه علوم پزشکی شیراز راه اندازی شد و تدریجا با فارغ التحصیل شدن متخصصان این رشته از دانشگاه شیراز و با توجه به سوابق موجود در مراکز درمانی ارتش جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۷۱ دومین دوره دستیاری در دانشگاه علوم پزشکی ارتش راه اندازی گردید. در نهایت دانشگاه علوم پزشکی تبریز در سال ۱۳۷۳ و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در سال ۱۳۷۵ نیز شروع به پذیرش دستیار تخصصی نمودند.سپس دانشگاه علوم پزشکی ایران ,دانشگاه علوم پزشکی بقیه ا… و دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز فعالیت خود را آغاز نمودند و شروع به پذیرش دستیار تخصصی کردند.. حیطه های عملکرد این رشته در ایران در حال حاضر در سه موضوع شناخته شده است .

-حیطه درمانی شامل انواع اقدامات مرتبط با پیشگیری و درمان ضایعات و بیماریهای اسکلتی و عضلانی اعم از دارودرمانی ,اداره کلینیک های درد ,تجویز ورزشهای درمانی ,ارتز و پروتز و… می باشد.

-حیطه توانبخشی شامل هدایت و رهبری و تجوبز اقدامات توانبخشی  بیماران مبتلا به ضایعات و بیماریهای ناتوان کننده شامل بیماریهای عصبی ,اسکلتی ,عضلانی و بیماریهای قلبی و عروقی و ریوی می باشد.

-حیطه تشخیصی شامل انواع روشهای الکترودیاگنوز محیطی و مرکزی شامل EMG-NCS و انواع Evoked potentials می باشد.

 

فعالیت های صنفی این رشته از قبل از انقلاب اسلامی به صورت تشکیل انجمن طب فیزیکی و توان بخشی ایران در سال ۱۳۵۲ شروع و مجددا دوره جدید انجمن از سال ۱۳۷۲ شروع به فعالیت کرد و در حال حاضر با بیش از ۳۰۰ فارغ التحصیل و بیش از ۶۰ دستیار به فعالیت خود ادامه می دهد.

بورد تخصصی این رشته از سال ۱۳۶۱ در شورای آموزشی پزشکی و تخصصی تشکیل گردید.